YARHİSAR’IN YERLEŞİM ALANI OLARAK SEÇİLMESİ

Neolitik dönemden itibaren insanların yerleşim merkezi seçmek için bazı kriterleri göz önünde bulundurdukları bilinmektedir. Bu kriterlerin en önemlileri;

a- Doğal su kaynaklarına yakınlık

b- Savunmaya elverişli bir coğrafî konum

c- Tarıma elverişli iklim koşulları

d- Ticarete elverişli ana yollara yakınlık gibi faktörlerdir.

Yarhisar’ın yerleşim alanı olarak seçilmesinde insan yaşamı için gerekli önemli faktörlerin var olduğu görülmektedir. Yarhisar, sağlam zeminli yüksek bir alanda, savunmaya müsait, geniş tarımsal alanlar, bol su kaynakları, Asya’yı Avrupa’ya bağlayan Tarihi İpek Yolu ve uluslararası transit taşımacılığın yapıldığı E-88 karayolu üzerinde oluşu, Yarhisar’ın yerleşim alanı olarak seçilmesini sağlamıştır.

Yerleşim alanı seçiminde saydığımız bu önemli faktörler içerisinde tarımsal faaliyetlere uygunluk ve su kaynaklarına yakınlık maddesi büyük önem arz etmektedir. İnsan yaratılışı gereği fizyolojik ihtiyaçlarını toprak ve sudan temin etmektedir. Hayatın devamı için toprağın ve suyun önemi daha da artmaktadır. Yarhisar’ın Kızılırmak Vadisi içerisinde kurulmuş olması, insan için en gerekli olan su ihtiyacının doğal olarak sağlanmasını kolaylaştırmıştır.

İşte bu nedenlerle Yarhisar coğrafyası tarih boyu bir çok toplumların uğrak yeri olmuştur.

Yarhisar coğrafyasındaki var olan tarihi kalıntılar ve yapılan incelemeler neticesinde burasının Anadolu yarımadasında yerleşik hayata geçilmesiyle birlikte, sürekli yerleşim birimi olarak kullanıldığı bilgisine ulaşılmaktadır

“YARHİSAR” İSMİNİN KÖKENİ

Yarhisar, ismini nereden ve ne zaman aldığı hakkında bir takım açıklamalar yapılmaktaysa da, bunların içerisinde en doğru yaklaşım, merkezi Yarhisar’ın batısında bulunan Kaya Evlerinin köye bakan yüzeyinde horasan harcıyla yapılmış tarihi hisar kalıntılarından ismini almış olmasıdır. Yarhisar ve coğrafyasında yapılan yüzeysel araştırmalar neticesinde burasının Neolitik Dönemden itibaren yerleşime açık olduğu kanısına varılmıştır.

M. S. 11. yüzyıldan itibaren Türklerin Anadolu’ya gelmesiyle birlikte Türk göçü alan Yarhisar’a zamanla coğrafyasında bulunan Kayabaşı, Kavak, Haydarpaşa, Kercat ve Lota köylerindeki insanlar da gelerek yerleşmişlerdir. Türkler Anadolu’da göç alan ve önemli ulaşım güzergâhları üzerinde bulunan bazı yerleşim birimlerinin isimlerini aşağıda belirlenen kriterler çerçevesinde değiştirmişlerdir.

Bunlar;

1- Türk boyları ve oymaklarına,

2- Ünlü kişilerin adlarına,

3- Tarihi yerlere,

4- Bitki adlarına,

5- Hayvan adlarına,

6- Coğrafi şekillere,

7- Antik adlara,

8- Maneviyatla ilgisine göre adlandırılmışlardır.

Bu kriterler çerçevesinde Yarhisar’ın içerisinde bulunan “tarihi yerler” göz önüne alınarak Yarhisar ismi verilmiştir. Türkler Anadolu’da gerek görmedikçe yerleşim birimlerinin isimlerini değiştirmemişlerdir. Ülkemizdeki yerleşim alanlarının isimleri üzerinde kapsamlı çalışma 1960’lı yıllardan sonra yapılmıştır.

Hisar sözcüğü de günümüzden yüzyıllarca önce savunma amaçlı yapılan duvarlardı. Yarhisar’ın ismini almakta olduğu hisar, Kaya Evlerinin yüzeyindeki sarp alana inşa edilmiştir. Hisarın güneyinde zamanla kırılmalar olmuşsa da bugün halen bir bölümü ayaktadır. (Yar + Hisar =Yarhisar).

TARİH BOYU YARHİSAR

Üzerinde yaşadığımız topraklar, Anadolu, birçok uygarlığa ev sahipliği yaptı. Bu nedenle Anadolu için “Uygarlığın Beşiği” denir. Tarih öncesi çağlardan beri bu bölgede birçok uygarlık doğdu, gelişti. Bunların izlerini, günümüze kalan miraslarını hâlâ çevremizde görüyoruz.

Anadolu topraklarının Yukarı Kızılırmak bölümünde yer alan Yarhisar, Anadolu’nun en eski yerleşim alanlarından biridir. Yörede ilk kapsamlı arkeolojik kazı ve araştırma; 1945 yılında Yarhisar’ın 12 km kuzeybatısındaki Hafik Pılır höyükte, İ. Kılıç KÖKTEN ve Ş. Aziz KANSU gibi Türk arkeologlar tarafından yapılmıştır. Yapılan arkeolojik araştırmalar neticesinde yörenin Neolitik dönemden itibaren yerleşime açık olduğu kanısına varılmıştır.

Tarihin derinliklerinden günümüze birçok ulusun egemenliğinde kalan Yarhisar’ın tarihi ve kültürel değerlerini daha iyi anlayabilmek için Anadolu medeniyetleriyle kimliğini muhafaza ettiğimiz Türk milletinin Orta Asya’dan başlayıp Avrupa’ya uzanan tarihî geçmişine kısaca bakmakta yarar vardır.

YARHİSAR VE YÖRENİN TARİHİ SEYRİ

M. Ö. 7000-5000 ilk Neolitik Dönem yerleşimleri.

M. Ö. 5000-3000 Kalkolitik Dönem

M. Ö. 3000-1200 Tunç Çağı

M. Ö. 1650-1200 Hititler dönemi

M. Ö. 1200-695 Geç Hititler dönemi

M. Ö. 695-559 Med'ler Dönemi ve Kimmer-İskit Akınları

M. Ö. 559-333 Persler dönemi

M. Ö. 333-30 Helenistik Dönem

M. Ö.30-M.S.395 Roma Dönemi

395-1059 Bizans Dönemi

1059 Sivas ve yöresinin (Yarhisar) Türklerin eline kısa bir dönem için geçmesi

1075 Sivas ve yöresinin (Yarhisar) Danişmentliler'in eline geçmesi.

1143 Yağıbasan’ın Sivas ve yöresine (Yarhisar) egemen olması.

1174 Sivas ve yöresinin (Yarhisar) Selçukluların eline geçmesi.

1232 Sivas ve yöresine (Yarhisar) Moğolların saldırısı.

1243 Sivas ve yöresinin (Yarhisar) Moğollarca yağmalanması.

1340 Sivas ve yöresinde (Yarhisar) Eretna Beyliği’nin kurulması.

1351 Sivas ve yöresinde (Yarhisar) Kadı Burhanettin Devletinin kurulması.

1398 Kadı Burhanettin’in ölümü, Sivas ve yöresinin (Yarhisar) Osmanlılara teslimi.

1400 Timur’un Sivas ve yöresini (Yarhisar) istilâsı.

1472 Sivas ve yöresinin (Yarhisar) Akkoyunlular’ın yağmalanması.

1647 Yarhisar Köyü Camiinin yapılması.

1750 Türük Ovasını Kızılırmak baskınlarına karşı koruma amaçlı setin yapılması.

1873 Hafik’in ilçe yapılarak Yarhisar’ın Hafik’e bağlanması.

1880 E-88 Kara yolunun Yarhisar bölümü yapıldı Yarhisar içersinden geçmektedir.

1882 Yarhisar’ın tespit edilen ilk nüfus bilgisi.

1914 Enver Paşanın Yarhisar’da karşılanması.

1915 Yarhisar Köyü içerisinde Mahmut Ağanın hanı faaliyete geçti.

1919 Kazım Karabekir Paşa Yarhisar’da karşılanmıştır.

1919 Mustafa Kemal Atatürk’ün Yarhisar’da karşılanması ve Mahmut Ağanın Sivas Kongresine iştirak etmesi.

1925 Selanik yöresinden getirilen Türklerin bir bölümü Yarhisar’a yerleştirildi.

1933 Yarhisar Medresesini kapatılarak zorunlu eğitimin 3 yıl olduğu İlk Okulun açılması.

1935 Yarhisar içerisindeki Han kapandı.

1936 I-Bulgaristan’dan getirilen Türklerin bir bölümü Yarhisar’a yerleştirildi.

1944 Yarhisar yapılan yeni okulda eğitim öğretime başlandı.

1945 Yarhisar’ın 12 km kuzeybatısındaki .Hafik Pılır höyükte ilk arkeolojik kazı İ. Kılıç KÖKTEN ve Ş. Aziz KANSU tarafından yapılarak yörenin Neolitik Dönemden itibaren yerleşime açık olduğu tespit edilmiştir.

1951 Çınar Suyu Yarhisar’dan akıtıldı.

1952 II-Bulgaristan’dan getirilen Türklerin bir bölümü Yarhisar’a yerleştirildi.

1960 Çorak Çayı kontrol altına alındı. ( Kanal açıldı.)

1961 Yarhisar içerisinde Kızılırmak üzerine çelik köprü yapıldı.

1963 Yarhisar’da tarımsal mekanizasyona geçilerek ilk traktör Turan MEMİŞOĞLU tarafından alındı.

1964 Yarhisar Köyü Camii yenilendi.

1967 Horohon (Düzyayla) Köyünden Yarhisar’a su getirildi.

1970 Yarhisar Köyü Camine Minare ilave edildi

1970 E-88 Karayolu Yarhisar’ın dışarısına çıkartıldı.

1972 Yarhisar içerisine yedi adet YSE çeşmesi yapıldı.

1977 Yarhisar’a elektrik bağlandı.(9.6.1977)

1978 Yarhisar’a modern un değirmeni kuruldu.

1987 Yarhisar’a PTT Santrali kurularak evlere telefon bağlandı.

1988 Yarhisar Köyü İlkokulunun yenilenmesi.

1989 Yarhisar’a Sağlık Ocağı yapıldı.

2003 Eski köy okulu Ahmet ATİLA tarafından onarılarak köy muhtarlığı ve köy odasına dönüştürülmüştür.

2003 Geçmişten günümüze Yarhisar’ın tarihi ve kültürel değerleri Hasan Ali ÇAVUŞOĞLU tarafından kaleme alınarak kitaplaştırılmıştır.

YARHİSAR COĞRAFYASINDAKİ TARİHİ KALINTILAR

Uygarlığın temellerinin atıldığı, üretimin, yerleşik hayatın ve gerçek anlamda ilk evlerin ortaya çıktığı Neolitik dönemde köy olarak tanımlanabilecek ilk yerleşim yerleri de ortaya çıkmıştır. Özellikle su kaynaklarına yakın düzlüklere ve topografyası yerleşime uygun alçak tepelere kurulan bu yerleşim yerlerine Yarhisar ve coğrafyasında bulunan eski yerleşim alanlarını örnek verebiliriz. Merkezi Yarhisar’ın batısındaki Kaya Evleri ve Tarihi Hisar mimari ve yapısal özellikleri ile Anadolu’nun geleneksel halk mimarisinin öncülerindendir. Mağaralara inşa edilen bu evlerin kapısı yoktu ve giriş taşınabilir merdivenlerle sağlanmaktaydı.

Yarhisar, Anadolu’daki en eski yerleşim alanından biridir. Bizi bu tespite götüren Yarhisar ve coğrafyasında bulunan tarihi kalıntılardır. Tarihi Kaya Evleri ve Dere mevkiindeki yontma kaya mağarası ve tarihi hisar Yarhisar’ın tarihi geçmişine ışık tutan şaheserlerdendir. Kaya üzerindeki yontma mağaraları ve kayanın yüzeyine yapılmış köyümüzün ismini almış olduğu tarihi hisar ve daha bir çok benzeri tarihi kalıntılar bize gösteriyor ki, Yarhisar yerleşkesi Anadolu’nun en eski yerleşim alanlarındandır.

Tarihin seyri zamana ve toplumların kültürel seviyesine göre yön değiştirmektedir. Zamanla bazı yerleşim merkezleri tarihin karanlık sayfalarına gömülmüş, kimi yerleşim merkezileri varlığını güçlükle bugünlere taşıyabilmişlerdir. Kimi yerleşim birimleri de çok gelişmiş ilçe, il, büyük şehir, başkent hatta devlet olmuştur. Yarhisar coğrafyasında birçok yerleşim merkezi tarihin karanlık sayfalarında kaybolmuşken Yarhisar, tarihin derinliklerinden bugüne varlığını aktarabilmiştir.

Yarhisar Köyünün bulunduğu coğrafi alanında yaptığımız yüzeysel araştırmalarda köy, höyük, mağara, tümülüs ve benzeri bir çok yerleşim alanları tespit edilmiştir.

Bunlardan başlıcaları;

1- Yarhisar Coğrafyasındaki İlk Yerleşim Alanları

a- Kaya Evleri,

b- Mağara (Dere’de),

c- Tarihi hisar ve Horasan harcı.

2- Yarhisar Coğrafyasındaki Ören Yerleri

a- Kayabaşı Köyü Ören Yerleri,

b- Lota Köyü Ören Yerleri,

c- Haydarpaşa Köyü Ören Yerleri,

d- Kavak Köyü Ören Yerleri,

e- Kercat Köyü ören yerleri ,

f- Cafarkaya (Yayla veya Köy) Ören yerleri

g- Türük Ovasını, Acısu Ovasına bağlayan İnce Boğaz geçidindeki tespit edilen ören yerleri.

h- Avutmuş Gölünün güney doğusundaki bulunan ören yerleri

3- Yarhisar Coğrafyasındaki Yüksek Tepe Mezarlıkları (Tümülüs) Ve Küp Mezarlar,

a- Küp Mezarlar

b- Körce Pınar Yüksek Tepe Mezarlığı,

c- Kale/Dıdırdan Yüksek Tepe Mezarlığı,

d- Acı Pınar-Kırmızı Dere Yüksek Tepe Mezarlığı,

e- Tekke Yüksek Tepe Mezarlığı,

f- Keş Tepesi Yüksek Tepe Mezarlığı,

4- Yarhisar Coğrafyasındaki Diğer Kalıntılar

a- Mahzenler

b- Köy İçerisindeki Yer Ambarları

c- Hanönü

d- Paspuna

Copyrigt © 2004 Hasan Ali ÇAVUŞOĞLU

Kitabın tüm yayın hakları Hasan Ali ÇAVUŞOĞLU' na aittir.

Kaynak gösterilmeden kısmen veya tamamen alıntı yapılamaz,

hiçbir şekilde kopya edilemez,çoğaltılamaz ve yayımlanamaz.